Engel IB144 Manual do Utilizador descarregar pdf (Página 390)

334

23.

Samenstellingen met -er- en -ere

eier-vrouw: eiere-vrouw [vgl. groente-vrouw]. - kleer-koop: kleerekoop. -

kalver-markt: kalvere-markt.

24. Er kan bij de samenstelling nog wat anders het geval worden.

‘Bloed-rood’ beteekende eigenlijk: het rood van het bloed; maar als men zei van:

dat is precies bloed-rood, kan dáar-de samenstelling de beteekenis krijgen van:

rood als bloed

Zulke absolute woorden gebruikt men graag, ook waar men overdrijft, min of meer;

en dan gaat het woord voor het taalgevoel niet langer beteekenen: ‘rood als

bloed’, maar ‘zeer rood’; het eerste lid krijgt den zin van een versterkend woordje.

Dan komt er analogievorming bij - die echte taalvormende kracht. - Men plaatst

dat versterkend woordje ook bij woorden, waar 't in de vroegere beteekenis niet bij

kon komen

. Al geruimen tijd spreekt men van ‘bloed-arm’, wat niemand wel meer

verklaren zal met: ‘arm als bloed’. Het is navorming; men denkt - ik zei het al vroeger

- tegelijk bij de eene vorming aan andere; en zoo zal ook bij deze wel gedacht zijn

aan: ‘een bloed’, ‘een arme bloed’; vroeger en nog wel gangbaar voor: een sukkel,

arme duivel.

Er net zoo een is ‘stok-stijf’. Natuurlijk = stijf als een stok; naar analogie van

vormingen gemaakt, waarin bij het eerste lid iets vergeleken werd, evenals

‘sneeuw-wit’ en ‘gitzwart’; meer en meer kreeg ‘stok’ de beteekenis van ‘goed, erg’,

en daarnaar vormde men van overlang al woorden als: stok-oud, stok-doof,

stok-stil, stokblind (Kiliaen), stock-nar (Kiliaen, Vondel), stok-dood; in

't oudfriesch ook: stock-naken

Zoo kan ‘dood-stil’ verklaard als ‘stil als een doode’; dat gaat wel, maar

dood-ziek, dood-eenvoudig, dood-arm, dood-goed,

dood-voorzichtig zijn vermoedelijk niet veel anders dan analogieformaties.

En ‘pot-dicht’ is wel ‘dicht als een pot’, maar in pot-doof en pot-uit blijkt dit

‘pot’ een versterkend voorwoordje.

1) Deze overgang hoort bij de sèmasiologie, Beteekenis-leer. Die komt vaak voor: een hazeslaap

is de slaap van een haas; in: iemand doet een hazeslaapje, is slaap als van een haas; vgl.

het hagelt (regent), met: kogels hagelden (regenden) op het dek, zie

Taal en Letteren

, I, 295.

2) Vgl. ook Tobler, Wortzusammensetzung 116.

3) O.F.W. II, 84, - Vgl. het duitsche stock-finster, stock-dumm.

Taal en Letteren. Jaargang 2

1 2 ... 385 386 387 388 389 390 391 392 393 394 395 ... 439 440

Sem comentários

Engel IB144 Manual do Utilizador Página 390